Een gekopieerde kaartprijs is geen prijs. Het is een gok.
Wil je in Nederland een café, brasserie, restaurant, lunchroom of koffiebar openen, dan moet je de kostprijs van je gerechten en drankjes kunnen uitrekenen. Niet omdat Excel leuk is. Omdat de verkoopprijs op de menukaart huur, personeel, inkoop, derving, btw en jouw inkomen moet dragen — in jóuw pand, met jóuw leveranciers.
Dit artikel is de methode: inkoopwaarde per portie, de receptuurkaart, food cost (zonder verzonnen “gangbare percentages”), derving, brutomarge, btw op de kaartprijs, en hoe dit getal in je break-even en je ondernemingsplan hoort. We rekenen met letters. Waar er wél getallen staan, zijn het ronde, fictieve rekenvoorbeelden — geen adviescijfers en geen landelijke kengetallen.
01Wat kostprijs hier betekent — en wat niet
In de horeca bedoelen starters met “kostprijs” meestal de inkoopkostprijs per portie: wat het gerecht of drankje aan grondstoffen kost, inclusief wat je wegsnijdt of weggooit. Engels: food cost voor eten, beverage cost voor drank, soms samen cost of goods sold (COGS). Dat is iets anders dan de totale kosten van de zaak.
Drie lagen die je niet door elkaar moet gooien:
- Inkoopkostprijs (K) — ingrediënten en drank per portie, na derving. Dit artikel.
- Brutomarge — wat er van de verkoopprijs overblijft ná die inkoop. Geen winst.
- Vaste lasten en break-even — huur, personeel, energie, verzekering, jouw inkomen. Die dek je met de brutomarge × het aantal gasten, niet door huur over elk soepbord uit te smeren.
Een percentage “food cost” is een ratio, geen doel dat je van een Facebookgroep plukt. Café met vooral tap, restaurant met lange kaart, koffiebar met melk en gebak: de mix is anders, de arbeid is anders, de huur is anders. Zonder bron is “een food cost van zoveel procent is gangbaar” geen feit. Het is een gerucht. Reken K per item. Toets daarna of de resterende marge je zaak draagt.
02Inkoopwaarde per portie
De inkoopprijs komt van de leveranciersfactuur, niet van de AH-bon en niet uit je hoofd. Een doos, een krat, een zak: eerst terugrekenen naar de eenheid waarin jij portioneert (gram, milliliter, stuk).
Per gerecht of drankje tel je daarna alle regels op. Inclusief wat “er toch bij zit”: olie, zout, garnituur, brood bij de soep, melk in de cappuccino, het bekertje, het deksel, de schijf citroen. Wat de gast meekrijgt, staat op de kaart — dus in de som.
Btw op inkoop is voorbelasting: die trek je af in de aangifte, die hoort niet in K. Reken I en K exclusief btw, anders vergelijk je appels met peren zodra je de marge naast de kaartprijs legt. (De kaartprijs zelf is inclusief btw; dat komt bij stap 06.)
Welke merken je mag inkopen, hangt soms aan de tap, de koffiemachine of de koeling in bruikleen. Exclusiviteit verandert p — niet als voetnoot, als inkoopregel. Wat je tekent bij groothandel, brouwerij of koffieleverancier staat in leveranciersdeals en bruikleen.
03De receptuurkaart: één som per item
Een receptuurkaart (ook: recipe card, technische fiche) is het blad waarop I, derving, K en de verkoopprijs van dit gerecht of drankje staan. Geen sfeertekst voor Instagram. Een rekenblad dat de keuken of de bar kan volgen, en dat jij kunt herrekenen als de leverancier de zalm of de bonen verhoogt.
Zet er minstens op:
- Naam + nummer op de kaart — hetzelfde item in kassa, keuken en Excel
- Aantal porties van het recept — om q per gast terug te rekenen
- Ingrediënten met q en p — de som I, regel voor regel
- Yield / derving (y) — van I naar K
- Kostprijs K — de inkoop per verkochte portie
- Verkoopprijs excl. en incl. btw — marge rekenen is iets anders dan de kaart printen
- Btw-tarief (laag of hoog) — eten en fris versus alcohol
- Allergenen — hetzelfde recept, een andere plicht; zie allergeneninformatie
Maak er één voor elk gerecht en voor elk drankje. Een cappuccino zonder kaart is geen “kleine omzet”. Het is een gat. Hetzelfde geldt voor huiswijn per glas, tapbier, filterkoffie, de dagsoep en het brownie. De startkaarten van restaurant, lunchroom en koffiebar zeggen hetzelfde: geen nieuw item op de pass of in de vitrine zonder bijgewerkte som.
04Derving en afval: yield is geen 1
Niet alles wat je inkoopt, komt op het bord. Trim van vis of groente, kookverlies, een mislukte espresso, overgekookte melk, soep van gisteren, een omgevallen glas, een “doe maar opnieuw”, een complimenthuiswijn: dat is derving. Als je y op 1 zet, reken je alsof de gast de hele zalmfilet eet, inclusief vel dat je wegsnijdt.
Yield y is het deel van de inkoop dat je daadwerkelijk serveert (0 < y ≤ 1). De kostprijs per verkochte portie wordt dan:
Reken je liever met een toeslag d (extra weggegooid, als fractie van I), dan is K = I × (1 + d). Kies één van de twee en blijf consequent. y per product is eerlijker dan één toeslag over de hele kaart: vis gedraagt zich anders dan cola, melk anders dan een croissant.
Ken je y nog niet omdat je nog niet open bent, zet hem dan conservatief — liever te veel derving in de som dan een kaartprijs die alleen klopt in een laboratoriumkeuken. Meet na opening: wat je inkoopt versus wat je volgens de kassa verkocht plus de voorraad. Het verschil is derving. Die hoort terug op de kaart, niet in een zucht aan de bar.
05Van kostprijs naar brutomarge
De verkoopprijs waarmee je rekent is exclusief btw (Vex). De gast ziet de prijs inclusief; jij rekent de marge zonder. Twee kanten van dezelfde som:
f is de food cost (of beverage cost) als aandeel van de verkoopprijs excl. btw. b is wat je overhoudt. Geen van beide is winst. Winst is b, minus de rest van de zaak, over alle gasten, over de maand.
Wil je andersom: je hebt K, je wilt minstens brutomarge b overhouden, wat moet Vex zijn?
Welke b je nodig hebt, volgt niet uit een branchegemiddelde. Die volgt uit je vaste lasten en het aantal gasten dat dit pand aankan — de break-even. Een koffiebar met hoge arbeid per kop heeft andere ruimte in b dan een café met vooral fust. Zeg dus niet “we doen food cost x procent, dat hoort zo”. Zeg: “met deze K en deze Vex blijft b over; met zoveel gasten dekt dat de huur — of niet.”
Rekenvoorbeeld (fictief, ronde getallen, geen adviescijfer). Stel I = €4,00 en y = 0,80. Dan is K = 4,00 ÷ 0,80 = €5,00 per portie. Kies je — puur om de formule te zien — b = 0,50, dan is Vex = 5,00 ÷ 0,50 = €10,00. De food cost-ratio f is dan 5 / 10 = 0,50. Vervang 4, 0,80 en 0,50 door jóuw factuur, jóuw derving en de marge die jouw break-even eist.
06Verkoopprijs op de kaart: eerst de som, dan de btw
Gasten betalen inclusief btw. Jouw marge reken je exclusief. De brug:
Welk tarief hoort bij welk glas of bord, zegt de Belastingdienst (pagina Btw-tarief dranken, gecontroleerd november 2026):
- 9% (verlaagd tarief) — voedingsmiddelen, niet-alcoholhoudende dranken, en bier tot en met 0,5% alcohol of andere drank tot en met 1,2% alcohol
- 21% (algemeen tarief) — bier boven 0,5% alcohol, andere drank boven 1,2% alcohol, en mixdranken die niet aan de splitsingsvoorwaarden voldoen
Het product bepaalt het tarief, niet of de gast ter plaatse eet of afhaalt. Een huiswijn is hoog tarief, ook “bij het menu”. Een cappuccino is laag tarief. Een espresso martini is alcohol, dus in beginsel hoog. Mixdranken mag je volgens dezelfde pagina alleen splitsen (21% over de alcohol, 9% over de fris) als je de onderdelen ook los verkoopt en de mixprijs de som van die losse prijzen is; anders 21% over het geheel, tenzij de mix zelf onder de alcoholgrens blijft. Check de actuele tekst; tarieven wijzigen bij wet, niet bij een oude print in de kassamap.
In het fictieve rekenvoorbeeld hierboven: Vex = €10,00 en t = 0,09 geeft Vin = 10,00 × 1,09 = €10,90. Afronden naar een kaartprijs is daarna marketing, geen formule. Rond je af, reken dan terug of b nog klopt. Een “mooie” afronding waar K niet onder past, is opnieuw een gok.
Kopieer geen prijzen van de concurrent. Jij kent hun huur, hun y, hun bruikleendeal en hun uren niet. Psychologische prijzen komen ná de som, niet in plaats ervan. Items die “de deur opentrekken” mogen een dunnere b hebben — als je weet welke andere items dat dragen. Zonder receptuurkaart is dat een gevoel. Met kaart is het een keuze.
07De brug naar break-even
Break-even vraagt: hoeveel gasten per openingsdag heb ik nodig om de vaste lasten te dekken? De methode staat in break-even berekenen vóór je een horecapand huurt. De ontbrekende schakel is de bijdrage per gast: gemiddelde besteding × gemiddelde b ná inkoop.
Die gemiddelde b komt niet uit een schatting “zo’n zestig, zeventig procent”. Die komt uit je receptuurkaarten, gewogen naar wat je écht verkoopt (de mix). Een lunchroom die soep, sandwiches en koffie draait, heeft een andere mix dan een café met tap en bitterballen. Tot je open bent, weeg je met een voorzichtige mix — niet met “iedereen neemt het duurdere gerecht”.
Daarna: vaste lasten ÷ bijdrage per gast = gasten per maand. Deel door openingsdagen. Dat getal toets je aan de straat, niet aan je hoop. Als de kaartprijzen te laag zijn voor deze huur, lost “meer gasten” het zelden op: de keuken, de bar en de stoelen hebben een plafond. Dan pas je K aan (recept, inkoop, derving), of V, of het pand — in die volgorde, niet andersom.
Zet de kostprijzen en de break-even in hetzelfde ondernemingsplan: exploitatie, liquiditeit, gasten per dag. Een financier die alleen omzet ziet zonder inkoop per item, ziet een wens. Zie ook wat een financier wil zien.
08Praktische stappen vóór je de kaart print
- Bevries een korte kaart. Elk extra item is een extra K, een extra allergeenregel, extra derving.
- Vraag facturen of offertes bij de leveranciers die je écht wilt — inclusief wat bruikleen aan merken vastzet.
- Maak per item een receptuurkaart: q, p, I, y, K.
- Bepaal b vanuit break-even (welke bijdrage per gast dit pand eist), niet vanuit de straat.
- Reken Vex = K ÷ (1 − b), zet t erop, rond daarna pas af.
- Check 9% vs. 21% per regel in de kassa. Alcohol is geen “laag tarief omdat het bij het eten zit”.
- Weeg een voorzichtige mix. Reken drie scenario’s, net als bij break-even: slecht, normaal, goed.
- Plan een herrekenmoment: prijs van de leverancier wijzigt, recept wijzigt, y wijzigt — dezelfde dag de kaart, niet “volgende seizoen”.
09Veelgemaakte fouten
- Prijzen van de buurman kopiëren — hun K, y, huur en deal ken je niet.
- Garnituur, olie, brood, beker, deksel vergeten — “zit erbij” is I, of het is verlies.
- y = 1 zetten — alsof elke gram inkoop wordt verkocht.
- Btw in K laten zitten, of vergeten op V — dan is f betekenisloos.
- Alleen hoofdgerechten rekenen — koffie, fris, tap en huiswijn zijn omzet. Zonder kaart zijn het gaten.
- Een food cost-percentage als doel i.p.v. als uitkomst — zonder te toetsen of de resterende b de huur dekt.
- Nooit herrekenen — de factuur van november is geen p voor maart.
- Bruikleen negeren — exclusiviteit is een inkoopprijs, geen cadeau.
Veelgestelde vragen
Wat is food cost in de horeca?
De inkoopwaarde van eten (en vaak drank) als deel van de bijbehorende omzet: f = K / Vex. Het is geen winst en geen vast landelijk percentage. Wat overblijft ná inkoop moet nog huur, personeel, energie en jouw inkomen dekken. Beverage cost is dezelfde som voor drank.
Hoe bereken ik de kostprijs van een gerecht?
Recept compleet op een receptuurkaart. Per ingrediënt: hoeveelheid per portie × inkoopprijs per eenheid (uit de factuur, excl. btw). Som = I. Deel door yield y. K = I / y. Zelfde methode voor een cappuccino, een tapbier of een glas huiswijn.
Moet ik derving en afval meenemen in de kostprijs?
Ja. Trim, kookverlies, gemorste shots, bedorven soep en een mislukt bord horen bij de portie die de gast wél krijgt. Zonder y reken je een laboratoriumkeuken. Meet y, of houd hem conservatief tot je echte derving kent.
Hoe zit btw in de verkoopprijs van eten en drinken?
Kostprijs en brutomarge excl. btw; kaartprijs incl. btw: Vin = Vex × (1 + t). Volgens de Belastingdienst is eten en niet-alcoholhoudende drank 9%, alcoholhoudende drank 21% (bier: grens 0,5%). Btw op inkoop is voorbelasting, geen K. Check de actuele tarieven.
Bestaat er een standaard food cost-percentage?
Nee, niet als feit dat je kunt overnemen. Concept, mix, huur en arbeid verschillen. Een percentage zonder bron is geen kengetal. Reken K en Vex per item; toets of de resterende b je break-even haalt.
Hoe hangt kostprijs samen met break-even?
Break-even deelt vaste lasten door de bijdrage per gast. Die bijdrage is besteding × b ná inkoop. b komt uit de receptuurkaarten en de mix. Zonder kostprijs is break-even een gok. Met kostprijs is het de vraag of dit pand bij deze kaart past.
Checklist: kostprijs en verkoopprijs
- Korte kaart bevroren; elk item heeft een naam die kassa en keuken delen
- Leveranciersfacturen of offertes klaar (excl. btw); bruikleenvoorwaarden gelezen
- Receptuurkaart per gerecht én per drankje: q, p, I
- Yield y per item (conservatief tot je meet); K = I ÷ y
- Brutomarge b gekozen vanuit break-even, niet vanuit de zaak verderop
- Vex = K ÷ (1 − b); t erop (9% of 21%); daarna pas afronden
- Kassa splitst tarieven; mixdranken en arrangementen gecheckt bij de Belastingdienst
- Gewogen mix + drie scenario’s; gasten per openingsdag getoetst aan het pand
- Allergenen op dezelfde kaart als K; team weet de dosering
- Herrekenregel: nieuwe factuur of nieuw recept → dezelfde dag nieuwe K en V
Kostprijs berekenen is geen trucje voor als de zaak loopt. Het is de vraag of deze burger, deze cappuccino, dit glas huiswijn de huur mag dragen — vóór je de menukaart naar de printer brengt.